Chiếu sáng cho những cây cầu

Là công trình giao thông, nên những cây cầu cần có hệ thống chiếu sáng là điều đương nhiên, cũng như những con đường.

 

Chùa Cầu (Hội An, Quảng Nam) - một di sản kiến trúc khi được chiếu sáng tĩnh (ảnh chụp 2012) 

 

1.  Những cây cầu là công trình giao thông, và nhiều khi là huyết mạch quan trọng. Những cây cầu thường bắc qua sông, nhưng cũng có những cây cầu vượt biển, và có khi chỉ bắc qua suối, lạch, hay hồ nước… Dẫu thế nào thì đó cũng là những công trình đặc biệt, vừa có công năng giao thông, lại vừa là công trình kiến trúc gợi nhiều ý niệm về thẩm mỹ. Địa điểm của những cây cầu luôn chứa đựng những không gian, những góc nhìn đẹp, chính vì vậy, nó thường là điểm nhấn, nhất là trong không gian đô thị. Nhiều cây cầu đã trở thành hình ảnh tiêu biểu, là biểu tượng của đô thị như cầu Thê Húc ở Hồ Gươm - trái tim của thủ đô Hà Nội, cầu Trường Tiền ở xứ Huế mộng mơ, cầu sông Hàn ở Đà Nẵng hay Chùa Cầu ở đô thị di sản Hội An…

Là công trình giao thông, nên những cây cầu cần có hệ thống chiếu sáng là điều đương nhiên, cũng như những con đường. Nhưng hơn thế, những cây cầu cần có một hệ thống chiếu sáng để đẹp hơn, lung linh hơn, để nhấn mạnh vị trí và hình hài trong không gian của đêm. Những cây cầu rực rỡ trong ánh đèn luôn là hình ảnh đẹp, là cảm xúc của nhiếp ảnh gia, là điểm đến của du khách.
Ngày xưa, cách đây chừng muơi - mười lăm năm, chiếu sáng cho những cây cầu luôn đơn giản (mà hồi đó cũng chưa có nhiều cây cầu lớn và hiện đại, cũng chưa có công nghệ chiếu sáng mới như bây giờ). Thường hệ thống chiếu sáng chỉ là đôi hàng đèn cao áp chạy dọc hai bên cầu, có ý nghĩa giao thông là chính, chưa có sắc màu trang trí. Một số cây cầu nhỏ như cầu Thê Húc ở Hà Nội, Chùa Cầu ở Hội An được làm đẹp bằng dây bóng đèn sợi đốt, dẫn theo những đường nét chính để nhấn mạnh hình dáng cây cầu. Kiểu chiếu sáng này ít tính thẩm mỹ vì những “đường” đèn thường bị xô lệch không chuẩn theo hình dáng kiến trúc, và các bóng đèn thường bị cháy, làm mất một số điểm sáng. Ban ngày nhìn hệ thống đèn này như một mớ dây rối, vướng víu. Thời điểm đó, chiếu sáng cho những công trình cầu nói chung vẫn chưa được chú trọng, ở cả thái độ nhìn nhận và hạn chế của công nghệ.

 

Cầu Trường Tiền (Huế) đẹp hơn, lung linh hơn với hệ thống chiếu sáng chuyển màu

 

Cầu Thê Húc (Hồ Gươm, Hà Nội) rực rỡ với màu đỏ trong đêm

 

 

2.  Có lẽ mọi sự thay đổi bắt đầu từ cây cầu Trường Tiền ở thành phố Huế. Từ sự kiện Festival Huế năm 2002, cầu Trường Tiền được lắp đặt một hệ thống chiếu sáng đổi màu hiện đại, điều khiển bằng phần mềm lập trình. Hệ thống chiếu sáng này đã làm thay đổi hẳn, tăng giá trị thẩm mỹ rất nhiều cho cây cầu được mệnh danh là nét duyên, nét thơ xứ Huế. Đó là một hệ thống hiện đại từ thiết bị cho tới quy trình công nghệ, và được ứng dụng với một cách nhìn, tư duy mới mẻ cho việc chiếu sáng kiến trúc nói chung và cho cầu nói riêng. Hình ảnh cầu Trường Tiền rực rỡ trong đêm đã trở thành hình ảnh quen thuộc với người dân Huế và du khách, đem lại những cảm xúc mới cho không gian đô thị.
Trong những năm đầu thế kỷ 21, ở Việt Nam, hàng loạt cây cầu mới, quy mô lớn, hiện đại, kết cấu mới, kiến trúc đẹp ra đời. Có thể kể tới như cầu Bính (Hải Phòng - hoàn thành xây dựng 2005), cầu Bãi Cháy (Quảng Ninh - 2006), cầu Nhật Tân (Hà Nội - 2015), cầu Thuận Phước (Đà Nẵng - 2009), cầu Rồng (Đà Nẵng - 2013), cầu Trần Thị Lý (Đà Nẵng - 2013), cầu Phú Mỹ (thành phố Hồ Chí Minh - 2009), cầu Cần Thơ (Cần Thơ - Vĩnh Long - 2010), cầu Mỹ Thuận (Tiền Giang - Vĩnh Long - 2000)… Các cây cầu này đều được chiếu sáng trang trí với công nghệ mới, phương pháp mới - là một phần quan trọng của nội dung thiết kế. Các hệ thống chiếu sáng này độc lập với hệ thống chiếu sáng giao thông, được nghiên cứu kỹ trên cơ sở hình dáng, cấu trúc, kết cấu, chất liệu cây cầu; để làm sao đạt hiệu quả thẩm mỹ cao nhất. Những cây cầu này thực sự là điểm nhấn không gian đô thị nhờ quy mô, kiến trúc, không gian cùng hệ thống chiếu sáng. Và không chỉ những cây cầu mới, nhiều cây cầu cũ trong các đô thị vùng miền cũng được lắp đặt hệ thống chiếu sáng trang trí mới. Chưa hết, cả những cây cầu vượt (cầu cạn) trong đô thị ở Hà Nội, Đà Nẵng hay thành phố Hồ Chí Minh cũng được đầu tư chiếu sáng trang trí. Đôi khi, có cảm giác đó như là một thứ mốt thời thượng - nhất là kiểu chiếu sáng đổi màu giống như cầu Trường Tiền.

 

Cầu sông Hàn (Đà Nẵng) với hệ thống chiếu sáng hắt ở những trụ cầu và chiếu sáng đổi màu ở những cáp dây văng 

 

Cầu Rồng (Đà Nẵng) với hệ thống chiếu sáng màu sắc khá rực rỡ

 

 

3. Tháng 12.2014, báo Tuổi Trẻ có loạt bài phản ánh về việc chiếu sáng trang trí cho những cây cầu ở nội đô thành phố Hồ Chí Minh “có vấn đề”. Theo đó, một số cây cầu như cầu Lê Văn Sỹ, cầu Bông, cầu Kiệu, cầu vượt Lăng Cha Cả… được đầu tư lắp đặt hệ thống chiếu sáng trang trí bằng đèn led nhưng thiếu nghiên cứu, nên đẹp đâu chẳng thấy, chỉ gây chói mắt người đi đường, tiềm ẩn nguy cơ tai nạn giao thông vào ban đêm. Sau rất nhiều phản ánh của người dân và các chuyên gia, Sở Giao thông Vận tải thành phố Hồ Chí Minh và Công ty Chiếu sáng đô thị đã phải điều chỉnh hệ thống chiếu sáng cho các cây cầu này.
Những cây cầu trên là cầu nhỏ, và mới được lắp đặt hệ thống chiếu sáng trang trí. Vậy những cây cầu lớn thì sao? Xin thưa, cũng có chuyện đó, hãy nghe lời phàn nàn của một người dân Huế khi nói về vấn đề này trên báo Tuổi Trẻ: “Các anh chị ở thành phố Hồ Chí Minh như vậy, tôi hoàn toàn chia sẻ. Riêng tôi ở Huế, tình trạng chiếu sáng kiểu này đã tồn tại hơn 10 năm qua. Cầu Trường Tiền có hệ thống vừa chiếu sáng vừa “thẩm mỹ”, với độ cao khoảng 1/2 so với người đi bộ, chiếu thẳng vào mắt người đi đường. Ở thành phố Hồ Chí Minh, màu sắc của đèn chiếu sáng dù sao cũng là một màu trắng ổn định, chứ ở cầu Trường Tiền là xanh - đỏ - tím - vàng và thường xuyên đổi màu. Người lái xe phải điều tiết mắt liên tục để làm quen với màu sắc mới, vừa chịu đựng ánh sáng chiếu thẳng vào mắt. Thẩm mỹ đâu không thấy, chỉ thấy một hình ảnh phản cảm và tra tấn người đi đường”.
Ý kiến này không sai! Bản thân tác giả viết bài này không biết đã bao lần dạo bước trên cây cầu Trường Tiền vào buổi tối, và chụp không biết bao nhiêu tấm ảnh cầu Trường Tiền rực rỡ trong ánh đèn màu. Đúng là khi bách bộ trên hành lang hai bên cầu, ánh sáng đèn màu (và đổi màu) chiếu vào mặt rất khó chịu; những người đi xe ở giữa cầu cũng bị ảnh hưởng. Nhưng dường như người ta chấp nhận một chút bất tiện như thế để Trường Tiền, để sông Hương lung linh hơn. Và rõ ràng, cầu Trường Tiền đẹp hơn trong ánh sáng ấy. Một điều rất quan trọng nữa cần phải nói: cầu Trường Tiền chỉ bật đèn màu trong hai tiếng, từ 18 đến 20 giờ - khung giờ khách du lịch hay bách bộ dạo phố. Trước và sau đó, cầu chiếu sáng bằng hệ thống chiếu sáng giao thông bình thường với những cột đèn cao áp ánh sáng vàng.
Chuyện chiếu sáng cho cây cầu, là chuyện cây cầu, nhưng cũng là cuộc sống. Đôi khi có những vấn đề xung đột nhau, ta phải tìm cách hòa giải; và đôi khi có những sự thay đổi chưa hẳn đã tốt hơn, ta phải tìm cách điều chỉnh. Ví như Chùa Cầu, biểu tượng của phố Hội chẳng hạn. Khi chiếu sáng tĩnh, kiến trúc được tôn lên, đẹp hơn; nhưng từ khi được trang bị hệ thống chiếu sáng động (đổi màu), đa phần khách du lịch chê xấu và kêu nhức mắt. Chẳng biết có phải những người làm bảo tồn ở Hội An bắt chước cho giống cầu Trường Tiền, hay theo mốt đổi màu?

 

Cầu Trần Thị Lý (Đà Nẵng) với hệ thống chiếu sáng hiệu quả, tôn lên hình dáng và nét đẹp kiến trúc 

 

Cầu Bính (Hải Phòng) với hệ thống chiếu sáng nhấn mạnh vào kết cấu trụ và dây văng

 

Cầu Nhật Tân (Hà Nội) mới được lắp đặt hệ thống chiếu sáng đổi màu từ tháng 4.2017

 

 

4. Hà Nội có nhiều cây cầu bắc qua sông Hồng. Nhưng cho dù có thêm bao nhiêu cây cầu nữa, hiện đại thế nào đi chăng nữa thì cũng không đẹp bằng cây cầu đầu tiên. Vâng, đó là cầu Long Biên.
Ở góc độ kiến trúc thuần túy, Long Biên là cây cầu tuyệt đẹp. Kiến trúc của cây cầu vừa mạnh mẽ, vừa duyên dáng, tỷ lệ hài hòa trong không gian. Mặc dù là một cây cầu lớn, có đường sắt, bắc qua sông lớn, nhưng Long Biên lại nằm ngay sát nội thành Hà Nội, kế bên khu phố cổ. Và điều đó đã được nhà thiết kế xử lý rất khéo léo bằng nhiều giải pháp như hệ đường dốc lên xuống hợp lý, ga đường sắt trên cao; hệ thống cầu sắt ở đường dẫn trên cao qua các tuyến phố… Cho tới giờ vị trí của Long Biên vẫn đắc địa về mặt giao thông, địa hình và cảnh quan đô thị. Long Biên có nhiều điểm nhìn đẹp từ hai đầu cầu, từ bờ sông, ngay cả trên cầu và dưới sông Hồng. Ở mỗi góc nhìn, mỗi thời điểm người ta có một cảm nhận khác nhau, cảm xúc khác nhau. Từ bãi giữa sông Hồng, từ Chương Dương… nhìn Long Biên thật mảnh mai với những thanh giằng rất dài. Nhưng ở dưới chân cầu, hay đi trên cầu lại thấy sự đồ sộ hùng vĩ với hệ kết cấu thép tầng tầng lớp lớp… Buổi sáng, Long Biên tấp nập rộn rã niềm vui của một ngày mới, buổi chiều tối cây cầu như chìm vào nỗi u hoài…
Và hơn thế, hơn 100 năm qua, Long Biên còn là chứng nhân lịch sử của những đổi thay, là chứng tích của những năm tháng chiến tranh; là dấu ấn những nhọc nhằn, vất vả, đau thương, thăng trầm của Hà Nội. Dù không còn nguyên vẹn nhưng Long Biên đã trở thành biểu trưng của Hà Nội, là một phần linh hồn mang đậm những giá trị lịch sử - văn hóa - xã hội. Dường như với mỗi người Hà Nội, Long Biên trở thành một phần của ký ức…
Trong bản đồ quy hoạch giao thông mới của thủ đô, cây cầu biểu tượng này được đặt ra nhiều lần để định đoạt số phận. Chưa biết thế nào, tất cả vẫn đang chờ đợi… Và từ bấy đến nay, cây cầu vẫn lặng lẽ nối đôi bờ, chia sẻ ân tình với những người nghèo. Mỗi khi chiều buông, Long Biên lại sáng lên cái thứ ánh sáng già nua, cũ kỹ, vàng vọt, buồn buồn, hoài niệm - y như cây cầu. Không thể nói là đẹp theo cách long lanh, nhưng đó là hình ảnh quen thuộc, thân thương, gắn bó; đó là Long Biên!
Tôi cứ nghĩ, nếu một ngày, người ta vinh danh nó, lập dự án trùng tu, phục dựng nó thành mới tinh rồi lắp một hệ thống chiếu sáng hoành tráng đổi màu, thì có lẽ nó không còn là Long Biên nữa. Đôi khi, để đẹp, thì không cần trang sức cầu kỳ, đắt tiền; và thứ trang sức ấy không phải đeo vào đâu cũng đẹp…

 

Cận cảnh ánh sáng màu trên cầu Trường Tiền gây lóa mắt 

 

Cầu Nhật Lệ (Đồng Hới, Quảng Bình) một cây cầu bình thường về kiến trúc nhưng cũng được lắp đặt dàn đèn đổi màu

 

Cầu Ánh Sao (khu đô thị Phú Mỹ Hưng, thành phố Hồ Chí Minh) một cây cầu nhỏ mang tính trang trí dành cho người đi bộ với những kiểu chiếu sáng lạ mắt, thú vị 

 

 

Theo TC Kiến Trúc & Đời Sống số 137